از انحصار حرفه ای پژوهش تا شبکه پژوهشگران میدانی

حوزه علمیه با آنکه یکی از غنی ترین کانون های تولید اطلاعات میدانی است کمترین بهره را از آن در پژوهش می برد این خلاصه ی وضعیتی است که سبب شده بسیاری از پژوهش ها با مسائل واقعی جامعه بیگانه باشند زیرا بسیاری از پژوهشگران چندان درگیر جامعه نیستند که مسئله های واقعی را از نزدیک لمس کنند از سوی دیگر طلاب میدانی که با واقعیت مسائل در تماس اند پژوهش علمی بلد نیستند به بیان دیگر امروز در حوزه ما شاهد دو طیف طلبه هستیم یک اقلیتی پژوهشگر حرفه ای در حال پژوهش های غالبا متن محور که فرصت حضور میدانی گسترده ای ندارند دو اکثریتی مبلغ جهادگر فعال فرهنگی مدیر مسئول و در کف جامعه که فرصت یا دانش یا انگیزه ی انجام پژوهش مصطلح را ندارند وضعیت یادشده نه تقصیر پژوهشگران است و نه کوتاهی طلاب کنشگر میدانی بخشی ناشی از تقسیم کار طبیعی است اما بخشی دیگر در اثر نگاه صفر و صدی به پژوهش است یا پژوهشگر حرفه ای یا هیچ حال آنکه میان این دو مراتب فراوانی هست اصلاح این نگرش نادرست پیش نیاز تحقق برخی از مهم ترین مطالبات امام شهید ره از حوزه های علمیه است ایشان در منشور حوزه پیشرو و سرآمد چنین نگاشته اند حوزه علمیه برای حفاظت از اعتبار معنوی و وفاداری به فلسفه وجودی اش باید از مردم و جامعه و مسائل اساسی آن هرگز جدا نشود و جهاد را در همه گونه هایش در هنگام نیاز وظیفه قطعی خود بداند روشن است که پژوهش از مهم ترین بسترهای تحقق این رهنمود به شمار می آید بسیاری از پژوهشگران برای فهم مسئله ها آسیب ها و کشف راه حل ها تنها به کتاب ها و مقاله ها و نهایت چند مصاحبه یا کلیپ در فضای مجازی یا خاطره ها و تجربه های محدود خود و اطرافیانشان بسنده می کنند بنابراین عجیب نیست که نسخه هایشان شفابخش نباشد این به معنای بی ارزش بودن پژوهش حرفه ای نیست اما تنها شکل ممکن پژوهش هم این نیست راهکار حل این مشکل چیست نگارنده خود پژوهشگر و مدرس روش پژوهش در مراکز حوزوی و غیرحوزوی است و سابقه ی کار تبلیغی در فضاهای گوناگون را دارد و نیز کار سازمانی و اداری کرده است لذا این یادداشت حاصل تجربه ی زیسته ی نگارنده است نه محصول صرفا نظاره گری از بیرون گود راهکار نه ایجاد ساختاری سنگین است و نه تبدیل همه ی طلاب به پژوهشگر حرفه ای بلکه تدبیری است ساده و کم تشریفات جلب مشارکت طلاب حاضر در متن جامعه برای پژوهش این طلاب با توجه به گستره و تنوع فعالیت هایشان می توانند بازوهای توانمند پژوهشی حوزه باشند گستره ی فعالیت این طلاب از امامت جماعت مسجد و سخنرانی در هیأت تا تبلیغ در زندان ساحل و مترو و فعالیت در گروه های جهادی مناطق محروم و بحران زده ادامه دارد حضور مستمر طلاب در این فضاها و ارتباطشان با این طیف گسترده از مردم فرصت یگانه ای برای نهاد پژوهش حوزه است پژوهشگر حرفه ای برای دسترسی به همین محیط ها غالبا باید وقت زیادی صرف کند و چه بسا پشت سر گذاشتن هفت خوان دریافت مجوزها او را از همان آغاز منصرف کند اما طلبه ی میدانی همین حالا در متن ماجرا است و به اطلاعات روابط زبان محلی و ظرافت های فکری و فرهنگی قشرها و گروه های گوناگون دسترسی دارد پس می توان به برخی از این طلاب خط مقدم لب و مغز روش های پژوهشی را آموخت این آموزش باید مختصر کاربردی و به زبانی ساده اما دقیق باشد تا آنان بخشی از وقت خود را صرف پژوهش های مفید و مشکل گشا کنند یادکردنی است که در روش های مرسوم پژوهش نیز شیوه های بسیار مناسب این گونه پژوهش طرح شده است برای مثال مطالعه ی موردی پدیدارشناسی مردم نگاری و اقدام پژوهی شیوه هایی هستند که این طلاب به راحتی می توانند از آن ها استفاده کنند نتیجه ی این پژوهش ها نیز می تواند پس از ارزیابی علمی در نشریاتی ویژه منتشر شود یا اگر بنا به ملاحظاتی انتشارپذیر نبود دست کم در اختیار پژوهشگران حرفه ای یا دستگاه های مرتبط و مسئول قرار گیرد پیداست که منظور این نیست که این طلاب از عرصه ی جامعه دور شوند و به پژوهشگر شاغل در کتابخانه و پشت لپ تاپ تبدیل شوند کافی است با حفظ همان موقعیت و در ضمن سایر وظایفشان بخش محدودی از وقت خود را نیز برای پژوهش صرف کنند در مقابل نهاد پژوهش حوزه و سایر نهادهای مرتبط مثل تبلیغ برای این خدمت مضاعف مزایا و امتیازهای بیشتری نسبت به دیگر طلاب به آن ها اختصاص دهند این راهکار هم سهل است هم عملی مگر پژوهش چیست جز مواجهه با مشکل طرح پرسش فرضیه سازی گردآوری اطلاعات تحلیل و نتیجه گیری این همان مسیری است که این کنشگران حاضر در میدان بسیاری از اوقات ناگزیر و ناخودآگاه طی می کنند اما چه بسا نه دقیق و نه کامل پس کافی است به آنان بیاموزیم این مراحل را دقیق علمی و روشمند انجام دهند سپس گزارش آن را به صورت منسجم و مختصر و مفید بنویسند و ارائه دهند برای شروع نیازی به کار بزرگ نیست می توان با گروهی محدود آغاز کرد موانع را شناخت و رفع کرد و سپس آن را در سطحی گسترده تر به اجرا گذاشت با اجرای این ایده حوزه به مطالبه ی همیشگی امام شهید ره نزدیک تر می شود حوزه ای در متن جامعه مسئله محور و راهکارساز پژوهشگر و استاد حوزه علمیه قم